Agata Zbylut: Moja wypowiedź jest (…) wypowiedzią kobiety, poszerzoną o obsesyjne obserwowanie innych kobiet – tego jak żyją, jakich dokonują wyborów, ich emocji, uwarunkowań kulturowych, socjologicznych i prawnych. Dostrzegam nierówności, z którymi się zmagają, to, że zazwyczaj startują z gorszej pozycji, po drodze pokonują wiele przeszkód i trudno im dojść tam, gdzie w męskim ciele fizycznym i kulturowym doszłyby bez trudu. Szczególnie ważne są dla mnie relacje kobiet z własnymi ciałami, to, w jaki sposób „mit urody” przejmuje władzę nad wieloma z nich oraz to, jak doświadczenie i życiowa mądrość zmagają się z wymykającymi się standardom estetycznym ciałami.
Bezoary artystki budzą ambiwalentne emocje, dokładnie tak, jak pragnęła ich autorka. Skrzą się niczym cenne precjoza, zachwycają i cieszą oko jak urocze w swojej bezużyteczności dawne bibeloty. Zaserwowane w jadalni Stanisława Augusta, idealnie wkomponowane w ramę królewskiego stołu, dopełniają blask tutejszego srebra i świetlistej porcelany. Odczucie wizualnej przyjemności w kontakcie z tymi obiektami załamuje się jednak w chwili zetknięcia z tytułem nadanym im przez artystkę. Bezoary to przecież twory, które powstają w żołądkach zwierząt, a czasem ludzi, gdy niestrawione, podgryzane nerwowo włosy czy metalowe i plastikowe elementy śluz zlepi w twardą formę, która potrafi wypełnić nawet cały organ.
W kulturze europejskiej długo panowało przeświadczenie o wyjątkowości tych tajemniczych tworów-kamieni. Jeszcze w XVIII wieku niektórzy podtrzymywali przekonanie o ich medycznej użyteczności. Goście słynnych obiadów czwartkowych, których król zapraszał do stołu, z pewnością w większości odrzucali ten pogląd z dawnych wieków. W przestrzeni Pokoju Żółtego rozmawiali o naprawie obyczajów, prawa i końcu podobnych przesądów. Dawny dyskurs, podkreślając ten wysoki ton narracji o królewskim „klubie dyskusyjnym”, zwracał także uwagę na nieobecność w nim kobiet. To wykluczenie, wzorem francuskich salonów literackich, miało wedle patriarchalnych w nastroju komentarzy chronić spotkania przed wprowadzaniem pustych salonowych rozmów. Z szerszej, nie podręcznikowo-pomnikowej perspektywy wiadomo, że pozwalało to także na stały i oczekiwany punkt programu – lekturę frywolnych tzw. „wierszyków deserowych”.
Kolejna z cyklu Klucz w Zamku interwencja sztuki współczesnej w historyczną tkankę ekspozycji muzeum jest kuratorskim ukłonem-aktem odnoszącym się do słynnej instalacji amerykańskiej artystki Judy Chicago The Dinner Party (1979). Biżuteryjne Bezoary Agaty Zbylut stają się tym samym symbolicznymi figurami kobiet niezapraszanych do stołu i do dyskusji. To subtelny w formie, lecz mocny w wyrazie feministyczny głos, który przy królewskim stole wreszcie ma szansę przedstawić bolesną listę zarzutów i swoje postulaty o naprawę.
W trakcie spotkania z publicznością, przywołane zostały obok sylwetki Madame Geoffrey, której paryski salon stanowił dla polskiego monarchy źródło inspiracji do organizowania obiadów, jeszcze sylwetki czterech kobiet żyjących w XVIII w. Zaproszone do wspólnego stołu zapewne ciekawie i inspirująco włączyłyby się w rozmowę. Propozycja była w pewnym sensie „metaforyczną figurą wizualną”. Nie chodziło o krytykę Stanisława Augusta, że zdecydował się na zamkniętą formułę czwartkowych spotkań swojego „męskiego klubu”. Celem było – w kontekście utartego zwrotu, iż przy królewskim stole spotykała się ówczesna polska intelektualna śmietanka – przywołanie choćby kilku kobiecych postaci, które nie wymieniane są pod tą chlubną etykietą jak najbardziej także im przynależną. Wiele takich kobiet, nieobecnych przy tym królewskim stole, długo nie trafiało, mimo swoich zasług, na karty historycznych podręczników i opracowań a tym samym do szerszej publicznej świadomości. Pięć Bezoarów Agaty Zbylut, będąc narracją odnoszącą się krytycznie przede wszystkim do współczesnej trudnej sytuacji kobiet, stało się w Królewskim Apartamencie symbolicznym ich przypomnieniem.
Marie Thérèse Rodet Geoffrin (1699-1777) – prowadząca jeden z paryskich salonów literackich w okresie oświecenia, który wywarł duży wpływ na rozwój francuskiej literatury i sztuki tego okresu. Będąc mieszczką, żoną fabrykanta luster (zm. 1750) gościła w salonie Mme de Tencin, po jej śmierci w 1749 ściągnęła stałych bywalców jej salonu do siebie. Wydawała dwa obiady w tygodniu – w poniedziałki dla malarzy, architektów i innych przedstawicieli sztuk plastycznych, a w środy dla filozofów, literatów i kręgu redaktorów Encyklopedii. Filarami salonu byli Denis Diderot, Voltaire i Jean d’Alembert. Bywali w jej domu także cudzoziemcy, m.in. Horace Walpole i David Hume. Do gości należał, podczas swojego kilkumiesięcznego pobyty w Paryżu w roku 1753, młody Stanisław Antoni Poniatowski, od 1764 r. król Stanisław August.
Katarzyna Kossakowska, z domu Potocka (1716 – 1803) – działaczka polityczna. W latach 50. wraz z mężem Stanisławem Kossakowskim była jedną z czołowych protektorek Jakuba Franka i frankistów. Przeszła do historii jako zdeklarowana przeciwniczka króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, liderka konfederacji radomskiej, zwolenniczka Konstytucji Trzeciego Maja. Wspierała interesy rodu Potockich. W 1777 uzyskała od cesarzowej Marii Teresy tytuł hrabiowski i Order Krzyża Gwiaździstego. W ostatnich latach I Rzeczypospolitej działała w środowiskach antyrosyjskich i antytargowickich. 28 kwietnia 1792 publicznie pojednała się z królem Stanisławem Augustem Poniatowskim.
Anna Paulina z Sapiehów Jabłonowska (1728-1800) – ekonomistka, kolekcjonerka, mecenaska nauki i sztuki, sprawna administratorka swoich dóbr, księżna. Po śmierci męża w 1754 roku zaangażowała się w życie polityczne w kraju. Po elekcji Stanisława Augusta wystąpiła przeciw niemu, popierając swymi wpływami konfederację barską, szczególnie na dworach w Wiedniu i Paryżu. Po upadku konfederacji pogodziła się z królem, wycofała z życia politycznego, starając się usilnie o podniesienie kultury duchowej i materialnej wśród poddanych w swych dobrach. Zniosła pańszczyznę, wprowadzając czynsze, budowała szpitale i fabryki. Dla unormowania obowiązków poddanych i urzędników opracowała Ustawy powszechne dla dóbr moich rządców (8 tomów, Warszawa, 1786). Po powrocie do kraju (1771) zainicjowała rozwój Siemiatycz budując tu: ratusz, drukarnię, szkołę akuszerek, szpital i manufaktury. Zorganizowała kasę zapomogowo–pożyczkową włościan. W pałacu w Siemiatyczach zgromadziła wielką bibliotekę i bogatą kolekcję historii naturalnej, jedną z najlepszych w ówczesnej Europie.
Aleksandra Ogińska / Józefa Aleksandra z książąt Czartoryskich (1730 – 1798) sprawna administratorka swoich dóbr, wpłynęła na rozwój ekonomiczny i kulturowy miasta Siedlec, które odziedziczyła w 1775 r. wraz z siedmioma przyległymi folwarkami, po śmierci ojca. Rok po śmierci pierwszego męża Michała Antoniego Sapiehy, w 1761 r. wyszła za mąż za hetmana wielkiego litewskiego Michała Ogińskiego. Księżna prowadziła otwarty pałac organizując salon literacki, gdzie bywali m.in.: Franciszek Karpiński, Franciszek Dionizy Kniaźnin, Tomasz Kajetan Węgierski, Julian Ursyn Niemcewicz, Tadeusz Kościuszko. W 1783 r. na pięć dni Siedlce odwiedził kuzyn księżnej, król Stanisław August, na którego to część księżna zorganizowała niezwykłą oprawę artystyczną opisaną w specjalnym wydawnictwie zamówionym przez władcę.
Izabela Dorota z Flemmingów Czartoryska (1745-1833)- twórczyni pierwszego polskiego muzeum (Świątynia Sybilli w Puławach), muzealniczka, pisarka, mecenaska sztuki, kolekcjonerka pamiątek historycznych. Żona księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego, przez którego weszła do stronnictwa politycznego Familii, w okresie Sejmu Czteroletniego związana ze Stronnictwem Patriotycznym. W późniejszym okresie życia czynnie zaangażowana w życie polityczne schyłkowego okresu I Rzeczypospolitej i pierwszych lat XIX wieku.
Izabela Lubomirska, właściwie: Elżbieta z Czartoryskich Lubomirska (1736-1816) –polityczka, mecenaska sztuki, kolekcjonerka, żona marszałka wielkiego koronnego – Stanisława Lubomirskiego. Należał do niej między innymi pałac w Wilanowie, pałac w Ursynowie (zw. Rozkoszą) i pałacyk Mon Coteau na Mokotowie (Pałac Szustra). Kładła kamień węgielny pod gmach Teatru Narodowego w Warszawie. Początkowo życzliwa Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu, potem jego przeciwniczka. Obok działalności politycznej, postępowa opiekunka włościan.
Anna Rajecka / Madame Gault de Saint-Germain (1762-1832) polska malarka i rysowniczka, twórczyni portretów i erotyzujących przedstawień dziewcząt, inspirowanych twórczością Jean-Baptiste’a Greuze’a. Uczyła się m.in. u Ludwika Marteau i Marcello Bacciarellego. Od ok. 1783 mieszkała i tworzyła w Paryżu. Początkowo była stypendystką króla Stanisława Augusta. W Paryżu współpracowała m.in. z atelier Jacques-Louisa Davida. W 1791 jako pierwszy polski artysta w historii wystawiła swoje obrazy w paryskim Salonie.
Agata Zbylut (ur. 1974 r.) – artystka, akademiczka, feministka, weganka, kuratorka, aktywistka. W latach 1993-1999 studiowała w Instytucie Kultury i Sztuki Plastycznej WSP w Zielonej Górze (Uniwersytet Zielonogórski), dyplom uzyskała w Pracowni Rysunku i Intermediów. W roku 2008 obroniła tytuł doktory sztuk użytkowych na Wydziale Komunikacji Multimedialnej Akademii Sztuk Pięknych w Poznaniu, w 2012 otrzymała tytuł doktory habilitowanej w Państwowej Wyższej Szkole Telewizyjnej i Teatralnej w Łodzi. W latach 2000-2005 była kuratorką Galerii Amfilada. W 2004 koordynowała Narodowy Program Kultury „Znaki Czasu” w województwie zachodniopomorskim. W 2005 odznaczona brązowym Medalem Zasłużony Kulturze Gloria Artis. W 2004 roku założyła Stowarzyszenie Zachęta Sztuki Współczesnej w Szczecinie i przez 20 lat pełniła funkcję prezeski. Od 2010 pracuje w Akademii Sztuki w Szczecinie (od 2013 na stanowisku profesory nadzwyczajnej), gdzie prowadzi Pracownię Fotografii i Działań Postartystycznych i w latach 2018-2022 i od 2024 roku pełni funkcję kierowniczki Katedry Fotografii. W dorobku ma ponad 150 wystaw indywidualnych i zbiorowych w Polsce i za granicą. Mieszka i pracuje w Warszawie i Szczecinie.
Klucz w Zamku – cykl spotkań na żywo z polskimi artystkami i artystami w przestrzeni ekspozycyjnej Zamku. Podczas wydarzenia wybrane dzieło sztuki współczesnej, zestawione z muzealną kolekcją, wchodzi z nią w ciekawy i intrygujący dialog, ujawniając nieoczywiste na pierwszy rzut oka związki, inspiracje, zapożyczenia z minionych epok. To propozycja dla miłośników sztuki współczesnej, ale i tej dawnej, bo kluczem do zrozumienia „dzisiaj” jest „wczoraj”, także w sztuce. Spotkania prowadzi historyczka sztuki i kuratorka wydarzenia Monika Przypkowska, Zamek Królewski w Warszawie.
Tekst, zdjęcia (fot. Jan Przypkowski) z wydarzenia, które odbyło się w Zamku Królewskim w Warszawie / 23.11.2024, godz. 15.00 – Agata Zbylut, Bezoarów – wydarzenie z cyklu „Klucz w Zamku”. Więcej informacji o cyklu > na stronie internetowej Zamku.
Pokaz obiektów Agaty Zbylut, Bezoary, Apartament Królewski, Pokój Żółty, 14 listopada – 15 grudnia 2024 r.
kuratorka wydarzenia Monika Przypkowska
montaż obiektów na ekspozycji przy wsparciu Maria Szczypek / Dział Konserwacji
Daniel Mituła, Paulina Szwed- Piestrzeniewicz / Dział Promocji
PUBLIKACJE MEDIALNE
Polskie Radio Dwójka > Kwadrans bez muzyki Bezoary Abaty Zbylut – sztuka, która budzi ambiwalentne uczucia, prowadząca Elżbieta Szymkowska, data emisji 26.11.2024
Radio TOK FM > Kultura osobista ,Jak obiekty sztuki współczesnej działają na zwiedzających wnetrza Zamku Królewskiego, prowadząca Marta Perchuć-Burzyńska, data emisji 9.12.2024
Portal Dla Kultury > Bezoary. Opowieść o tym, jak treść żołądka zaległa na królewskim stole, napisała Monika Borkowska, data publikacji 26.11.2024
Vogue.pl > Dlaczego na obiadach czwartkowych nie było kobiet? Prace Agaty Zbylut w Zamku Królewskim napisała Basia Czyżewska, data publikacji 9.12.2024
sztukomodnie 